सिँजा (जुम्ला), कात्तिक ८ गते । हिमाली जिल्ला जुम्लामा परम्परागत रूपमा खेती हुँदै आएका रैथाने बाली पछिल्लो समय सङ्कटमा पर्न थालेका छन् । चिनो, कागुनो, फापर, कोदो र तिलखुरो जस्ता स्थानीय अन्नको खेतीप्रति किसानको आकर्षण घट्दै जाँदा रैथाने बिउ संरक्षणसमेत चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ ।

पातारासी गाउँपालिका–६, घोडेसिनकी ६४ वर्षीया चुक्की महताराले जीवनभर खेतमा चिनो, कागुनो, फापर र तिलखुरो खेती गर्दै आउनुभयो तर पछिल्ला वर्षमा यी बालीको खेती पहिलेको जस्तो हुन छाडेको उहाँको अनुभव छ । पहिले घरको खेतमा विभिन्न रैथाने अन्न हुन्थे । अहिले ती बाली लगाउने खेत नै घट्दै गएका उहाँको भनाइ छ । 

चन्दननाथ नगरपालिका–८ की ६७ वर्षीय प्याउरी थापाको अनुभवले पनि जुम्लामा रैथाने बालीको अवस्था झल्काउँछ । करिब दुई दशकअघि एउटै वर्ष आठ क्विन्टलसम्म चिनो उत्पादन गर्ने उहाँको खेतमा अहिले मुस्किलले २५ देखि ३० किलो मात्र चिनो उत्पादन हुन्छ ।

पहिले जुम्लाका धेरै परिवारको मुख्य खाद्यान्नमध्ये चिनो पनि एक थियो । चिनोकै भात खाने चलन रहेको थापा बताउनुहुन्छ तर गाउँ गाउँमा आयातित चामल सहज रूपमा पुग्न थालेपछि स्थानीय अन्न खाने परम्परा कमजोर हुँदै गएको उहाँको भनाइ छ । “पहिले चिनोकै भात खाइन्थ्यो । अहिले बजारको चामल सहजै गाउँमा आउँछ,” उहाँले भन्नुभयो । 

त्यसैले चिनो लगाउने र खाने दुवै चलन घटेको थापाको भनाइ छ । अहिले थापाले चिनो व्यावसायिक बिव्रmीका लागि नभई पुरानो बिउ जोगाउनका लागि मात्र खेती गर्दै आउनुभएको छ । उहाँका अनुसार कागुनो र फापरको पुरानो बिउसमेत पाउन मुस्किल हुन थालेको छ ।

कृषि विकास कार्यालय जुम्लाको तथ्याङ्कले रैथाने बालीको खेती पूर्ण रूपमा हराइसकेको देखाउँदैन तर किसानका अनुभवले खेतीको निरन्तरता कमजोर हुँदै गएको, बिउ संरक्षण गर्ने किसानको सङ्ख्या घट्दै गएको र उत्पादनको बजार सुनिश्चित हुन नसकेको सङ्केत गर्छ । कार्यालयका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८०÷८१ मा जुम्लामा दुई सय हेक्टर क्षेत्रफलमा चिनो खेती गरिएको थियो । त्यसबाट २५० मेट्रिक टन चिनो उत्पादन भएको थियो ।

त्यस्तै १३ हेक्टरमा कागुनो खेती हुँदा १३ मेट्रिक टन उत्पादन भएको कार्यालयको तथ्याङ्क छ । तीन हजार हेक्टरमा कोदो खेती हुँदा चार हजार ५० मेट्रिक टन र ८७ हेक्टरमा फापर खेती हुँदा ९६ मेट्रिक टन उत्पादन भएको थियो ।