मानिसको जीवन सधैँ आफूले चाहेजस्तो बाटोमा अघि बढ्दैन। कतिपयले सानै उमेरमा परिवारको साथ गुमाउँछन्। कतिपयले अभावसँग जुध्दै पढाइ अघि बढाउँछन्। अनि कतिपयले आफ्ना निजी दुःखलाई पछाडि राखेर समाजका लागि काम गर्ने बाटो रोज्छन्। प्रेमकुमार राईको जीवनकथा यस्तै सङ्घर्ष र जिम्मेवारीका अनुभवले बनेको छ। उनको आत्मवृत्तान्तले बाल्यकालको पीडादेखि शिक्षा, राजनीतिक गतिविधि र सामाजिक सेवासम्मको यात्रालाई अभिलेख गरेको छ।

‘आत्मवृत्तान्त’ पढ्दा एउटा व्यक्तिको जीवनका घटनामात्र भेटिँदैनन्। त्यस समयको सामाजिक अवस्था, शिक्षामा पहुँचका कठिनाइ, राजनीतिक चेतनाको विकास र ग्रामीण समाजमा काम गर्दाका अनुभव पनि देखिन्छन्। पुस्तकमा राईले आफ्ना जीवनका उतारचढावलाई सम्झिएका छन्। तिनै सम्झनाले उनको व्यक्तित्व निर्माणमा परिवार, समाज, राजनीति र शिक्षाको भूमिका बुझ्न सघाउँछन्।

बाल्यकालमै जीवनको कठोर पाठ

व्यक्तिगत अनुभवको सार्वजनिक अभिलेख

प्रेमकुमार राईको जीवनअनुभव समेटिएको पुस्तक ‘आत्मवृत्तान्त’को विमोचन काठमाडौंको बागबजारस्थित हार्दिक होटलमा आयोजना गरिएको थियो। कार्यक्रममा पूर्वउपप्रधानमन्त्री नारायणकाजी श्रेष्ठ प्रमुख अतिथि तथा पूर्वशिक्षा तथा विज्ञान प्रविधिमन्त्री गिरिराजमणि पोखरेल विशेष अतिथिका रूपमा सहभागी थिए। पुस्तककाे सम्पादीय रुपमा समीक्षा  सम्पादक मण्डलका सदस्य  पुष्पराज भट्टराईले गरेका थिए ।

पुस्तक विमोचनले राईका व्यक्तिगत अनुभवलाई पाठकसमक्ष पुर्‍याउने अवसर प्रदान गरेको छ। मानिसले आफ्नो जीवनमा भोगेका घटना लेखेर राख्दा ती परिवार र आफन्तको सम्झनामा मात्र सीमित रहँदैनन्। समय, समाज र संस्थासँग जोडिएका अनुभव सार्वजनिक अभिलेखको हिस्सा बन्न सक्छन्। आत्मकथाको महत्त्व पनि यहीँ छ—यसले लेखकले देखेको र भोगेको संसारलाई पाठकसामु प्रस्तुत गर्छ।

यस्ता पुस्तकलाई पढ्दा लेखकको अनुभवलाई अन्तिम ऐतिहासिक निष्कर्षका रूपमा लिनुभन्दा त्यस समयको सामाजिक र राजनीतिक परिवेश बुझ्ने स्रोतका रूपमा उपयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ। व्यक्तिगत संस्मरणले घटनाको मानवीय पक्ष उजागर गर्छन् भने अन्य अभिलेख र तथ्यले त्यसको व्यापक सन्दर्भ स्पष्ट पार्छन्।

सामाजिक सेवामा फैलिएको जिम्मेवारी

शिक्षा र राजनीतिक गतिविधिसँगै राई सामाजिक सेवामा पनि सक्रिय रहे। रेडक्रससँगको संलग्नता र समुदायका आवश्यकतासँग जोडिएका कामले उनको जीवनलाई अर्को आयाम दिएका छन्। ग्रामीण क्षेत्रमा स्वास्थ्य, पूर्वाधार र सामुदायिक आवश्यकतासँग सम्बन्धित पहलमा संलग्न हुनुको अर्थ स्थानीय समस्यालाई नजिकबाट बुझ्नु र उपलब्ध स्रोत तथा जनशक्तिबीच सहकार्य खोज्नु हो।

सामाजिक सेवा सधैँ ठूलो पद वा स्रोतबाट सुरु हुँदैन। स्थानीय आवश्यकता पहिचान गर्ने, मानिसलाई जोड्ने, संस्थागत सहकार्य जुटाउने र कामलाई निरन्तरता दिने प्रयासबाट यसको आधार तयार हुन्छ। राईका अनुभवले समुदायमा काम गर्दा धैर्य, सम्बन्ध र जिम्मेवारीको महत्त्व देखाउँछन्।

उनको जीवनका यी पक्षलाई एउटै सूत्रमा जोड्दा शिक्षा, राजनीति र सामाजिक सेवा अलग-अलग क्षेत्रजस्ता देखिँदैनन्। विद्यालयमा काम गर्दा समुदायसँग सम्बन्ध गाँसिन्छ। राजनीतिक गतिविधिले सामाजिक समस्या बुझ्ने दृष्टि दिन सक्छ। सामाजिक सेवाले ती समस्याको व्यावहारिक समाधान खोज्ने अवसर दिन्छ। राईको जीवनकथा यी क्षेत्रबीचको सम्बन्ध बुझ्ने एउटा आधार हो।

राजनीति : समय र परिस्थितिले बनाएको बाटो

राईको जीवनकथामा राजनीतिक गतिविधिले पनि महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेको छ। पुस्तकमा २०३५/०३६ सालको आन्दोलनसँग सम्बन्धित अनुभव, काठमाडौँ सरुवा, राजनीतिक सम्पर्क र सङ्गठनात्मक गतिविधिका प्रसङ्ग आएका छन्। तत्कालीन राजनीतिक वातावरणमा विभिन्न व्यक्तिसँगको भेटघाट, विचारको आदानप्रदान र सङ्गठन निर्माणका गतिविधि उनको यात्राका महत्त्वपूर्ण पक्ष बने।

वीरगञ्जबाट काठमाडौँ सरुवा भएपछि शिक्षा क्षेत्रसँग सम्बन्धित जिम्मेवारी निर्वाह गर्दै राजनीतिक सम्पर्क अघि बढाएको प्रसङ्गले उनको जीवनका दुई पाटा देखाउँछ—पेसागत दायित्व र राजनीतिक चेतना। त्यस समयको राजनीतिक गतिविधि बुझ्न व्यक्तिगत संस्मरण उपयोगी स्रोत हुन सक्छन्। यद्यपि, संस्मरणमा आएका घटनालाई त्यस समयका अन्य अभिलेखसँग तुलना गर्दा ऐतिहासिक सन्दर्भ अझ स्पष्ट हुन्छ।

राईको आत्मवृत्तान्तले राजनीतिक यात्रालाई नारामा सीमित गर्दैन। यसमा स्थान, व्यक्ति, बैठक, सम्पर्क र सङ्गठनात्मक कामसँग जोडिएका अनुभव छन्। त्यसैले पुस्तकले एउटा व्यक्तिको राजनीतिक संलग्नतासँगै तत्कालीन राजनीतिक वातावरणको केही झलक पनि दिन्छ।

शिक्षासँग जोडिएको लामो यात्रा

राईको जीवनमा शिक्षा रोजगारी वा व्यक्तिगत उन्नतिको माध्यममा मात्र सीमित रहेन। विद्यालय र समुदायसँगको सम्बन्धले शिक्षालाई सामाजिक परिवर्तनसँग जोड्ने अवसर दियो। विद्यालयको नेतृत्वमा रहेर काम गर्दा उनले शैक्षिक संस्थाको व्यवस्थापन, शिक्षकको जिम्मेवारी र समुदायसँगको सहकार्यलाई नजिकबाट अनुभव गरे।

‘आत्मवृत्तान्त’मा जनजागृति विद्यालयसँग जोडिएको उनको लामो सेवाको प्रसङ्ग उल्लेखनीय छ। उनले प्रधानाध्यापकका रूपमा ४० वर्ष ४ महिना ४ दिन सेवा गरेको विवरण पुस्तकमा समेटिएको छ। यो अवधि उनको व्यक्तिगत कार्यकालको अभिलेख मात्र होइन, ग्रामीण क्षेत्रमा विद्यालय सञ्चालन र शैक्षिक नेतृत्वका चुनौती बुझ्ने आधार पनि हो।

विद्यालयको विकासमा शिक्षकको भूमिका कक्षाकोठामा पढाउने काममा मात्र सीमित हुँदैन। विद्यार्थीको सिकाइ, अभिभावकको विश्वास, विद्यालय व्यवस्थापन र स्थानीय समुदायको सहभागिताबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने हुन्छ। लामो समय शैक्षिक नेतृत्वमा रहेका राईका अनुभवले यी जिम्मेवारीको व्यावहारिक पक्ष उजागर गर्छन्।

राईको बाल्यकाल सहज थिएन। सानै उमेरमा आमाबुबाको साथ गुमाएपछि उनी मावली बजुसँग बसे। बाल्यकालमा परिवारको संरक्षण र माया आवश्यक पर्ने समयमा उनले अभाव र असुरक्षाको अनुभव गर्नुपर्‍यो। मावली बजु बिरामी भएपछि उनको हेरचाहमा पनि कठिनाइ थपियो। आफन्तको सहयोग र तत्कालीन सामाजिक परिवेशसँग जुध्दै उनले जीवन अघि बढाए।

पुस्तकमा उल्लेख भएको तत्कालीन कानुनी र सामाजिक अवस्थाले पनि बाल्यकालको कठिनाइ बुझ्न मद्दत गर्छ। छोरा नभएका परिवारको सम्पत्तिमा छोरीपट्टिका सन्तानको अधिकार सीमित हुने व्यवस्थाले परिवार र सम्पत्तिसँग जोडिएका प्रश्नलाई अझ जटिल बनाउँथ्यो। यस्ता घटनाले राईको जीवनमा अभावको अनुभव मात्र थपेनन्, समाजमा रहेका असमानता र विभेदलाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर पनि दिए।

जीवनका सुरुआती कठिनाइले उनलाई रोक्न सकेनन्। शिक्षा हासिल गर्ने चाहना र उपलब्ध अवसरको उपयोग गर्दै उनी अघि बढे। सल्लेरीसम्मको शैक्षिक यात्राले उनको जीवनमा नयाँ सम्भावनाको ढोका खोल्यो। त्यो यात्रा सहज थिएन, तर पढाइप्रतिको लगावले उनलाई निरन्तर अघि बढ्न प्रेरित गर्‍यो।

सम्झनाबाट इतिहासतर्फ

‘आत्मवृत्तान्त’को महत्त्व प्रेमकुमार राईका उपलब्धि गन्नुमा मात्र छैन। बाल्यकालको अभाव, शिक्षाका लागि गरेको प्रयास, राजनीतिक गतिविधिमा सहभागिता, विद्यालय नेतृत्व र सामाजिक सेवासम्मको यात्रालाई एउटै जीवनकथामा जोड्नु यसको विशेषता हो।

जीवनका सबै अनुभव सुखद हुँदैनन्। केही घटनाले चोट दिन्छन्, केहीले सोच बदल्छन् र केहीले जिम्मेवारीको अर्थ बुझाउँछन्। राईको आत्मवृत्तान्तले यिनै अनुभवलाई लेख्य रूपमा सुरक्षित गरेको छ। यसले पाठकलाई एउटा व्यक्तिको जीवन बुझ्न मात्र होइन, त्यस जीवनलाई आकार दिने समय र समाजबारे प्रश्न गर्न पनि प्रेरित गर्छ।

एउटा व्यक्तिले भोगेको जीवन सम्पूर्ण समाजको इतिहास होइन। तर त्यस्ता जीवनकथा इतिहासका महत्त्वपूर्ण टुक्रा हुन सक्छन्। विशेष गरी शिक्षा, राजनीति र सामाजिक सेवामा लामो समय बिताएका व्यक्तिका संस्मरणले स्थानीय तहमा भएका काम, चुनौती र परिवर्तनका अनुभवलाई अभिलेख गर्न सहयोग पुर्‍याउँछन्।

प्रेमकुमार राईको जीवनयात्रा पनि यस्तै अभिलेख हो—अभावबाट सुरु भएको यात्रा, शिक्षामा टिकेको जिम्मेवारी, राजनीतिक चेतनासँग जोडिएको अनुभव र समाजका लागि काम गर्ने निरन्तर प्रयास। ‘आत्मवृत्तान्त’ले ती अनुभवलाई पुस्तकका पानामा सुरक्षित गरेको छ। अब ती अनुभव लेखकको निजी सम्झनामा मात्र सीमित छैनन्; पाठकले तिनलाई पढ्न, बुझ्न र आफ्नो समयसँग तुलना गर्न सक्छन्।