रोशीदेखि कालीगण्डकीसम्मका घटनाले उठाएको प्रश्न—पुल किन बग्छन्, र क्षतिपछि कसले खोज्छ प्राविधिक कारण?

खोजमूलक समाचार–विश्लेषण | मानसरोवर नेपाल

नेपालका विभिन्न नदीमा आएको बाढीले पुल, सडक, झोलुङ्गे पुल र नदीकिनारका सार्वजनिक संरचनामा क्षति पुर्‍याएपछि एउटा प्रश्न बारम्बार उठिरहेको छ—पुल होचो भएर बगेका हुन् कि निर्माण कमजोर भएकाले?

रोशी खोलादेखि कालीगण्डकी र दरमखोलासम्मका घटनाले यो प्रश्नलाई अझ गम्भीर बनाएका छन्। कतै पुल नै बगेको छ, कतै पिलरको जग कटान भएको छ, कतै पुलका स्पान सरेका छन्, त कतै पुल सुरक्षित रहे पनि पहुँचमार्ग बगेको छ। दरमखोलाले गलकोटमा वडा कार्यालय रहेको जमिन र भवनसमेत बगाएको छ।

यी घटनालाई एउटै कारणले व्याख्या गर्न सकिँदैन। पुलको उचाइ, जगको गहिराइ, नदीको धार परिवर्तन, बाढीको बहाव, संरचनाको अवस्था र निर्माणपछिको निरीक्षण—सबै पक्ष छुट्टाछुट्टै जाँचिनुपर्छ।

दरमखोलाले बगायो वडा कार्यालय भवन, जमिनसमेत कटान

स्थानियका अनुसार दरमखोलाको बाढीले गलकोट नगरपालिका–९ को वडा कार्यालय भवन बगाएको थियो। बाढीले झोलुङ्गे पुल, घर, गोठ, कृषि तथा पशुपालन संरचनामा क्षति पुर्‍याउनुका साथै खेतीयोग्य जमिनसमेत कटान गरेको प्रारम्भिक विवरण नगरपालिकाले दिएको थियो।

समाचारहरुमा वडा कार्यालय भवन रहेको जमिनसमेत बाढीले बगाएको र भवन क्षतिग्रस्त भएपछि स्थानीय तहलाई सेवा सञ्चालनमा कठिनाइ भएको उल्लेख छ। स्थानीय जनप्रतिनिधिले दरमखोलाले धार परिवर्तन गरेपछि भवन बगेको बताएका छन्। यो पुलको संरचनागत कमजोरीको प्रमाण होइन। तर नदीको धार परिवर्तन र किनार कटानले सार्वजनिक पूर्वाधारलाई कसरी जोखिममा पार्न सक्छ भन्ने उदाहरण हो। पुल, सडक, वडा कार्यालय, खानेपानी र खेतीयोग्य जमिन सबै नदीको बहाव र किनारको स्थिरतासँग जोडिएका छन्।

रोशीको बाढी : राजमार्ग क्षतिग्रस्त, अस्थायी डाइभर्सन पनि टिकेन

२०८१ असोजको बाढीले काभ्रेपलाञ्चोकको बीपी राजमार्गमा ठूलो क्षति पुर्‍याएको थियो। सडकका विभिन्न खण्ड बगेपछि यातायात सञ्चालनका लागि अस्थायी डाइभर्सन र वैकल्पिक संरचना बनाउनुपरेको थियो।

तर अस्थायी संरचनाले स्थायी जोखिम हटाउँदैन। २०८३ असोजमा रोशी खोलामा आएको बाढीले बीपी राजमार्गका चौकीडाँडा र घुमाउने क्षेत्रमा बनाइएका दुई अस्थायी डाइभर्सन बगाएको  जनाइएको छ। ती डाइभर्सन अघिल्लो बाढीबाट सडक क्षतिग्रस्त भएपछि यातायात सञ्चालन गर्न बनाइएका थिए।

रोशी खोलाको बाढीपछि बीपी राजमार्गको क्षतिग्रस्त सडक तथा डाइभर्सन क्षेत्र। 

यस घटनाले पुनर्निर्माणको प्राथमिकताबारे प्रश्न उठाउँछ। बाढीले सडक वा पुल बगाएपछि तत्काल यातायात खुलाउनु आवश्यक हुन्छ। तर अस्थायी डाइभर्सन बनाउँदा आगामी बाढीको सम्भावित बहाव, नदीको चौडाइ, कटानको दिशा र पानीसँगै आउने गेग्रानको जोखिम कति मूल्याङ्कन गरियो?

यी प्रश्नको उत्तर सम्बन्धित आयोजना, सडक कार्यालय र प्राविधिक प्रतिवेदनबाट खोजिनुपर्छ। डाइभर्सन बगेको घटनालाई पुलको निर्माण कमजोरीसँग सीधै जोड्नु उचित हुँदैन। तर बाढीपछि बनाइएका अस्थायी संरचनाको जोखिम मूल्याङ्कन र सुरक्षा व्यवस्थाबारे सार्वजनिक जवाफदेहिता आवश्यक छ।

कालीगण्डकी : पुलको जगदेखि पहुँचमार्गसम्म फरक–फरक क्षति मालढुङ्गा पुल : नदीको धार र पिलरको जोखिम

कालीगण्डकी नदीको बाढीले पर्वत र बागलुङ जोड्ने मालढुङ्गा पुलमा क्षति पुर्‍याएपछि आवागमन ठप्प भएको जनाइएको छ। समाचारमा नदीको धार परिवर्तन र कटानका कारण पुलको पर्वततर्फको पिलर जोखिममा परेको मिडियाहरुले उल्लेख गरेका छन् ।

 

मालढुङ्गा पुलको पिलर आसपास नदी कटानबाट जोखिममा परेको क्षेत्र। 

यस घटनामा अनुसन्धानको केन्द्र पुलको उचाइ मात्र होइन। पिलरको जग कति गहिरो थियो, नदीतल कति कटान भयो, पुल निर्माणपछिको नदीको धार कति परिवर्तन भयो र किनार संरक्षणको व्यवस्था पर्याप्त थियो कि थिएन भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

केलादीघाट पुल : पानी पुलमाथिबाट बग्यो, स्पान सरे

पाल्पाको रामपुर र स्याङ्जाको चापाकोट जोड्ने केलादीघाट मोटरेबल पुलमा कालीगण्डकीको बाढीले क्षति पुर्‍याएको  छ। समाचारअनुसार नदीको बहाव पुलमाथिबाट बगेको थियो। प्रारम्भिक अध्ययनमा बेरिङ, बेरिङ स्टपर र रेलिङमा क्षति देखिएको थियो। दुई जोडाइ क्रमशः १५ र २२ सेन्टिमिटर सरेका तथा केही भाग १२ देखि १५ सेन्टिमिटर तल खस्किएको सडक डिभिजन कार्यालयका प्राविधिकले बताएका थिए।

झोलुङ्गे पुल : पैदल आवागमनमा प्रत्यक्ष असर

कालीगण्डकीको बाढीले विभिन्न स्थानका झोलुङ्गे पुलमा पनि क्षति पुर्‍याएको गोरखापत्रले जनाएको छ। कतै पुलका लठ्ठाबाहेकका संरचना बगेका थिए, कतै सहायक लठ्ठा चुडिएको थियो भने कतिपय पुल जोखिममा परेका थिए। 

 

बाढीबाट क्षतिग्रस्त झोलुङ्गे पुल। यस्तो क्षतिले स्थानीय बासिन्दाको विद्यालय, स्वास्थ्य सेवा र बजारसम्मको पहुँच प्रभावित पार्न सक्छ।

झोलुङ्गे पुल बग्दा स्थानीय बासिन्दाको दैनिक आवागमन, विद्यालय, स्वास्थ्य सेवा र बजारसँगको पहुँच प्रभावित हुन्छ। त्यसैले पुलको क्षति मूल्याङ्कन गर्दा मोटरेबल पुललाई मात्र प्राथमिकता दिएर पुग्दैन।

पुल किन बग्छ ? पाँचवटा प्राविधिक पक्ष छुट्याएर हेर्नुपर्छ । 

१. पुलको उचाइ र बाढीको तह पुलको सतह र अनुमानित उच्च बाढी सतहबीच पर्याप्त खाली ठाउँ राखिएको छ कि छैन भन्ने कुरा डिजाइनको आधारभूत पक्ष हो। तर पानी पुलमाथिबाट बगेको देखिनु मात्रै पुल होचो बनाइएको प्रमाण होइन। डिजाइनमा अनुमान गरिएको बाढीको तह, वास्तविक बाढीको उचाइ, नदीमा थुप्रिएको गेग्रान र पुलको खाली ठाउँ तुलना गर्नुपर्छ।

२. जग कटान तीव्र बहावले पिलर वा पुलको आधार वरिपरिको माटो, बालुवा वा ढुंगा हटाउन सक्छ। यसलाई स्कौर भनिन्छ। जग वरिपरिको सामग्री हटेपछि पिलरको स्थिरता घट्न सक्छ। मालढुङ्गा पुलबारे प्रकाशित विवरणमा पिलरको जोखिम र नदी कटान उल्लेख भएकाले जगको गहिराइ तथा कटानको मात्रा जाँच्नुपर्ने देखिन्छ।

३. नदीको धार परिवर्तन र किनार कटान नदीको बहाव वर्षैपिच्छे एउटै स्थानबाट बग्छ भन्ने हुँदैन। बाढीले नदीको धार मोड्न, किनार काट्न वा पुलको कुनै एउटा पिलरमा बढी दबाब पार्न सक्छ। गलकोटको वडा कार्यालय भवन बगेको घटनामा पनि स्थानीय जनप्रतिनिधिले दरमखोलाले धार परिवर्तन गरेको बताएका छन्।

४. जोडाइ, बेरिङ र स्पानमा क्षति केलादीघाटमा बेरिङ तथा बेरिङ स्टपरमा क्षति र स्पान सरेको प्रारम्भिक विवरण छ। यस्तो अवस्थामा पुलको संरचनागत सुरक्षा आँखाले हेरेर मात्र निर्धारण गर्न मिल्दैन। विस्तृत निरीक्षण र प्राविधिक प्रतिवेदन आवश्यक हुन्छ।

५. पहुँचमार्ग र अस्थायी संरचनाको जोखिम पुल सुरक्षित रहे पनि पहुँचमार्ग कटान हुन सक्छ। बाढीपछि बनाइएको डाइभर्सन अर्को बाढीमा बग्न सक्छ। पोखरेबगर पुलको पहुँचमार्ग र रोशीका अस्थायी डाइभर्सन यसका उदाहरण हुन् । 

क्षति भएपछि किन चाहिन्छ सार्वजनिक प्राविधिक प्रतिवेदन?

पुल बगेपछि तत्काल पुनर्निर्माण गर्नु आवश्यक हुन्छ। तर पुनर्निर्माणअघि क्षतिको कारण पत्ता लगाउन सकेनौँ भने उस्तै जोखिम भएको स्थानमा उस्तै संरचना दोहोरिने सम्भावना रहन्छ।

हरेक क्षतिग्रस्त पुल वा पहुँच संरचनाका लागि सम्बन्धित निकायले कम्तीमा निम्न विवरण सार्वजनिक गर्नुपर्छ:

• पुलको नाम, स्थान र निर्माण सम्पन्न भएको वर्ष

• डिजाइन गर्दा मानिएको बाढीको तह र बहावको आधार

• पुलको स्पान, पिलर तथा जगको डिजाइन विवरण

• बाढीपछि नदीतलमा भएको कटान र धार परिवर्तनको मापन

• पुल, पहुँचमार्ग, संरक्षण पर्खाल वा डाइभर्सनमध्ये कुन भागमा क्षति भयो

• प्रारम्भिक निरीक्षण र विस्तृत प्राविधिक प्रतिवेदन

• मर्मत वा पुनर्निर्माणको लागत, समयसीमा र जिम्मेवार निकाय

सरकारी क्षति विवरणले कहाँ कति क्षति भयो भन्ने देखाउन सक्छ। तर क्षतिको कारण पत्ता लगाउन पुलको डिजाइन, निर्माण अभिलेख, नदीको बहावसम्बन्धी तथ्याङ्क र क्षतिपछिको प्राविधिक परीक्षण आवश्यक हुन्छ।

निष्कर्ष : बाढीलाई दोष दिएर मात्र पुग्दैन, संरचनाको परीक्षण पनि चाहिन्छ

रोशीमा सडक र अस्थायी डाइभर्सन प्रभावित भएका छन्। कालीगण्डकीमा कतै पिलर जोखिममा परेको छ, कतै पुलका स्पान सरेका छन्, कतै झोलुङ्गे पुलका संरचना बगेका छन् र कतै पहुँचमार्ग कटान भएको छ। दरमखोलाले वडा कार्यालय भवन र जमिनसमेत बगाएको छ।

यी घटनाले बाढीको असर पूर्वाधारअनुसार फरक हुने देखाउँछन्। त्यसैले सबै पुल बग्नुको कारण “होचो डिजाइन” वा “कमजोर निर्माण” हो भन्न मिल्दैन। त्यसैगरी, सबै क्षतिलाई असाधारण बाढीको परिणाम भनेर प्राविधिक परीक्षणबाट पन्छिन पनि मिल्दैन।

सार्वजनिक प्रश्न अब यति मात्र होइन—पुल किन बग्यो? प्रश्न यो पनि हो—पुल बनाउँदा कुन जोखिम अनुमान गरिएको थियो, नदीको अवस्था कसरी अध्ययन गरिएको थियो, नियमित निरीक्षण भयो कि भएन, र क्षतिपछि कारण पत्ता लगाउने प्रतिवेदन सार्वजनिक हुन्छ कि हुँदैन?

बाढीपछि पुल पुनर्निर्माण गर्नु राज्यको दायित्व हो। तर पुनर्निर्माणसँगै विफलताको कारण सार्वजनिक गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। रोशी, कालीगण्डकी र दरमखोलाका घटनालाई छुट्टाछुट्टै प्राविधिक अध्ययनमा राखेर निष्कर्ष सार्वजनिक गर्नुपर्छ। यही प्रक्रिया भविष्यका पुल, सडक र सार्वजनिक संरचनाको जोखिम घटाउने आधार बन्न सक्छ।